Эрматов в студию..

Ҳали етти ёшда эдик. Мактаб синфхоналарида пайдо бўлдик. Директор янги ўқув йили бошлангани муносабати билан нутқ сўзлади. Биз илк марта қарсак чалиш ҳадисини олдик…

Тез-тез йиғилишлар бўлар, ойлар мобайнида биз кафтни кафтга уриш машқи билан маҳоратимизни ошира борардик. Қаерда бўлмайлик, кимни кўрмайлик, таърифларга тиллар ожизлик қилиб, жон-жаҳдларимиз билан қўллар орқали ўз эътиборларимизни эътироф этаверардик.


Бир қиз танишим ўша кунги, “Бунёдкор” стадионида Равшан Эрматов билан учрашувга таклиф этганида дарҳол одатдаги баҳоналардан бири, масалан шу куни умуман Тошкентда бўлмаслигим ҳақидагиси билан рад жавоби бера қолгандим. Ва мана ҳозир шу қилганим нақадар тўғри бўлганига қаноат ҳосил қилиб юрибман.

“Давр”да кўрсатишди: Эрматов атрофида ярим доира ясаб камолотчилар ўтириб олишган экан. Доирадан ташқарида қолганлар уларнинг ортидаги трибуналарга сочилиб жойлашишган эди. Бу мезбонлар меҳмонларни пойгак тарафга таклиф этишганига ҳам ўхшаб кўринаркан…

Атрофда эса “Тез ёрдам” дамаси ҳам, милиция фургони ҳам йўқ эди. Камолотчилар сафида эса каминага дуч келиши ҳаёти учун хавфли бўлган нусхалар бор эди.

Ва савол-жавоблар бўлибди. Яхшиям бормаганим. Йўқса, реферига, Украинадаги жараёнлар бўйича позициясини аниқлаш учун савол бериб ёки унинг келгусида, қачондир, Ўзбекистон президентлиги сайловларида қатнашиши мумкинмилигини сўраб, ҳаммани ҳаяжон ичра қолдиришни хоҳлаб қолармидим?..

Ёки, “Бошқа юртлик ҳамкасбларингизга ҳавас қиласизми – ўз юртларида ўз ҳолига ташлаб қўйилган ҳолатда, тинчгина ишлаб, яшаб юришганига?” дермидим балки…

Унда, зулфиячисифат камолотчи қизлардан бири каби, “Жаҳон футболида одил ва объектив ҳакамлик қиласиз…” деб бошласаму, у “Авваламбор, адолат ота-боболаримиздан биз ўзбек фарзандларининг қонига сингиб кетган …” деб давом эттириб, ўзиниям, бошқаларниям алдаб кетса?

Эрматов нима каромат кўрсатдики, уни қаҳрамонга чиқардинглар?

Ҳатто, финални бошқаришга лойиқ топилмасдан, ишончимизни қора қилдику?

Ҳолбуки, жаҳон чемпионатининг ҳамма ўйинини бир ўзи бошқарган тақдирда ҳам, мен уни миллат қаҳрамони деб атамасдим. У нари борса, ўз касбининг устаси холос мен учун.

У умумхалқ миқёсидаги нима иш кўрсатдики, масалан, мамлакатдаги ишсизлик муаммосини ҳал қилиб қўйгани йўқки, уни қаҳрамон атасак.

Тарих бари бир беаёвлик қилади. Эрматовдан кейин кимга қарсак чаласизлар?

Арафа

Санча айтганидек, кеганда ёзиб қўйиш керак, нима бўлса ҳам.

Гулбоғча ўртасида чалқанча ястаниб, дам осмонга, дам смартфонимга тикилиб ётгандим. Ёз осмонидаги оппоқ ва оқроқ булутлар дам қайсидир жонивор шаклида, дам қандайдир киши қиёфаси билан ёки бирда ҳам ҳайвон ҳам инсон бўлиб ўтиб юради. Биринчи қараганимда иккита алоҳида булут парчасидан ўзга нарса йўқ эди осмонда.

Ҳа, менинг ҳаётга бўлган қарашларим ҳам ана шу тахлит сезилмасдан ўзгариб кетаверди…

Ёзнинг бу нақадар гўзал кунида миямдан ўтган, ҳис қилганларимнинг ҳаммасини биратўла ифода қилишга уриниб кўраман.

“Хўш. Университитет таълимини тамомладим. Энди нима қиламан? Қандай тадбир кўраман?” дейман ўзимга ўзим. Миямдан қайта-қайта ўтган ва ҳис қилган нарсаларимнинг ҳаммасини учта алоҳида фикр туркумига ажратса бўлади.

Биттаси – эски ҳаётдан, фойдасиз билимлардан, ҳеч нарсага ярамаслиги маълум бўлиб қолган билимлардан воз кечиш фикри. Булардан воз кечиш алланечук завқли кўринади. Булардан воз кечиш осон ва содда йўлга ўхшаб ҳам кўринади.

Иккинчи хил фикр ва тасаввурларим эса энди бошламоқчи бўлган ҳаётимга тааллуқли деса бўлар. Мен бу янги ҳаётнинг соддалигини, тозалигини, қонунийлигини равшан ҳис қилиб, ундан қаноат ва ўзни қадрлаш туйғуларини топишга ва тин олишимга ишона оламан.

Учинчи туркум фикрлар ҳам борки, буларда бир аниқлик йўқ. Ва бу фикрлар эски ҳаётдан янги ҳаётга қандай ўтиб олиш керак деган савол атрофида айланиб юрар, кўзимга равшан бир нарса ярқ этиб кўринмай турар. “Хотин олайми? Ишга кириб, зарурий ишлар орқасидан югурайми? Профессорискийни ташлаб кетайми? Даштга бориб ер сотиб олиб, деҳқон бўлайми? Ўша ёқларда бир деҳқон қизини топиб уйланайми? Қандай қилиб? – дея такрор ва такрор ўзимни сўроқлаб, жавоб тополмасдан турарман.

Бу нарсаларни кейин аниқлаш учун қолдираману, шаҳарни кезиб, одамларнинг турфа юзлар ва ҳолларини томоша қилиб келишга бўлган ҳирсимни қондириш учун қўзғаламан…

Зомин. Эски хотиралардан бириси.

Лицейнинг математика гуруҳида тригонометрия ва логарифмларни ўрганиб юрган вақтимда, қуйи синфлардан биридаги бир оҳукўз билан кўзларимиз тўқнашиб қолади. Шу ондан эътиборан, тенгламаларнинг тўрт томони, дафтарларнинг бошию охири, дуч келган жойи шеърий сатрлар билан қоплана бошлайди.

Ўртоғим бир дафтаримни бекитиқча олиб, туман газетаси муҳаррири бўлган амакисига кўрсатганидан кейин, таҳририятга қатнаб қоламан. У ерда каминага ажратилган ғарибгина хонадаги столимнинг устида жудаям-жудаям эскирибкетган ёзув машинкаси ва сарғайиб кетган қоғозлар туради. Қанчалик тиришмайин, у дамларни бошқалар каби ажиб дамлар сифатида хотирамда гавдалантира олмаяпман. Дераза синиғидан шамол ғувиллаб кирар, шифтдан томчи тушиб, полни чиритар эди. Очиқ-ойдин шундай эди. (Эҳтимолки, ҳозир саломатлигим дуруст эмаслигида ўша узоқ қиш кунларида ўша хонада ўтказган иш кунларимнинг ҳам асорати бордир?)

Мени ўша даргоҳга бир нарса боғлаб олганди. Устига онасининг ёки синглисининг кийимларини ҳам илиб келаверадиган ёшгина мухбир-шоир Хайрулла ва унинг китоблари. У сархуш эмаслигида ҳам тузук суҳбатдош бўлгандир эҳтимол (уни бу мақомда кўриш каминага насиб этмаган-да), лекин ман кўрган кунларда ундан эшитганим ҳикоялар, сирлар ва турфа орзулар таъсирига берилиб, ҳаёт тарзим ўзгарган, бошқа поездга ўтиб олганман. Сўзга меҳрим тушган, унинг қудратига ишончим юксалган.

Кейин, шаҳарга келиб, тўғри журналистика факултетига бош суқдим.
Илк кунларданоқ умидларим синиқлари йўлимни тўсган бўлса-да, то “халқ душмани”га чиқарилиб, ўқишдан кетишимни хоҳлаб қолишмагунича дарсларга бориб юрдим.

Кейин, бошқа поездда давом этдим.
У поезд ҳам изидан чиқиб кетганида эса, яна журналистикага қайта қолдим. Ҳозир шу ерда осуда ва тинч ҳаёт кечираяпмиз.

Хайрулла 27-июнни интизорлик билан кутарди. Бу унинг ҳар йилида энг унутилмас кун бўлиб ўтарди. Ҳозир ҳам шундай бўлсин ишқилиб. Унинг битта китоби манда қопкетган. Ўзимдамасу, лекин ундан олгандим. Кеча “Алпомиш”ни ёнидаги камбағалгина китоб дўконидан ўша китоб нусхасини топдим. Лекин бир томони янгиланган Зоминни кўргим келмаяпти, иккинчидан уёққа борсам, уйдагилар оёқ-қўлимни боғлаб, уйлантириб юборишларидан хавфсирайман )

Товуқлар қайғуси

Шаҳноза жуда яхши қиз. Жуда яхшилиги учун ҳам эшигидан совчилар аримайди. Ҳам чиройли, ҳам одобли. Айниқса, миллий атлас ва дўппиларда турса, севги изҳор қилворай дейсан. ЙЎқ, йўқ, дарҳол хаёлингизга “зулфиячи” қизлар келмасин, у шеър ҳам ёзмайди, оддий матнни шеърдек шариллатиб ўқиб бериш ҳам унга хос эмас. Жимгина юради, бирнима десаям пастгина овозда дейди. Ҳақиқий ўзбек оиласида тарбия топгани кўриниб туради. Шу қиз яқинда диплом ишини ҳимоя қилиб, олий маълумотли бўлди.

Мавзуси телевиденияда ахборотларни тарқатиш хусусинда эди. Уни диққат билан тинглаб бораётган эдим-у, ишхонасидаги раҳбарининг ўгитларидан иқтибос келтириб, шу гапни миямга қоқиб, михлаб қўйди: “Уйингдаги мушук ўлса, буни бутун маҳалла билиши шарт эмас”. Бу шуни кўрсатадики, ўша раҳбар бошчилигидаги барча ходимлар, демакки, бутун телеканал шу тамойилга биноан иш юритади.
Биз ҳар куни Башар Асад нечта одамни ўлдиргани, Хитой шахталари остида қанча кончи қолиб кетиб, энди бу ёруғ дунёга қисиқкўзлари билан боқа олмаслигдан ҳам, қайсидир Жанубий Америка давлатида қанча гектар ўрмонга ўт қўйиб юборилганию Шимолий Америкада ким кимга уйланиб, ким кимга турмушга  чиқаётганидан бохабар бўлиб турамиз. Биз эса ноҳалоллик кўрсатиб, ахборотларни, салбий ахборотларни яширамиз. Ёки, жаннатмакон диёримиз мустақил Ўзбекистонда, ҳатто қаттиқроқ жала ҳам қуймаслиги керакми?

Шу жойда бир ярми ҳазил, ярми чин воқеа эсга келади. Океанорти мамлакатидан бир меҳмон ташриф буюради юртимизга. Уни туристларга кўрсатиш учун қурилган барча томошабоп жойларимиз бўйлаб айлантирадилар, миллий таомлару миллий кийимларимиз билан сийлайдилар. Ва охирида унга нимамиз энг кўп даражада манзур бўлганлигини сўрашганида, у ёш боладек орзуланиб, сўлаги оққудек бўлиб, “Телевизорларингиз ёқди, унинг ичига кириб яшашни истадим” деган экан…
Худо кўрсатмасин-у, биздаям “қуш гриппи” тарқалса. Ўлат бўлса. Ўлган паррандаларни шартта-шартта, ими-жимида кўмиб ташлайверсак. Халқаро ҳамжамиятларни доғда қолдириб?

Лекин, Мустақил Ўзбекистоннинг мустақил товуқларида нима айб??

Ўша куни Шаҳнозанинг диплом ҳимоясида ўтириб, шуларни хаёлдан кечирдим. Лекин нафақат мен, бошқа кузатувчи талабаю ўқитувчилар ҳам бу қизгинага эътироз билдириб, уни савол билан ноқулай аҳволда қолдиришни эп кўрмадилар чоғи. Энди у қанақа журналист бўлади? Унда нима айб?..

Шармандалар

Биз тарафларда одамлар молдек ичиб олишади-да, ақллари ошиб, сиёсат бобида фалсафа сўқишга тушиб кетишади. Ва биз тарафда ичмайдиган одам йўқ. Барчалари барча кулфатлари учун ҳукуматни балогардон қилишади бир овоздан. Шундай муҳитда туғилганман. У жойларга бормай кетганимга ўн йилдан ошган бўлса ҳам, онгу шууримда оппозициячилик руҳи шаклланиб бўлган эди.

Китобларни ўқиганимда доим инқилобчи образларга ҳавасманд бўлдим. Саҳифалардаги қаҳрамонларим сувратларини айрича ардоқлар эдим. Кинолар ҳам жуда таъсирлантирар эди менинг бу берилувчан кўнглимни. Ўсмирлик йилларимнинг кўп хаёллари бирон яширин ташкилотга аъзо бўлиш дарди билан ўтган. Ёшлигимнинг тонгида зимистоний бўлиб қолганим ҳам шундандир. Атрофдагилар мен ҳақимда, “Бу албатта жувонмарг бўлиб кетади яқин орада” дейишарди. Ҳатто, баъзи қизлардан, “Шаккок фикрларингиз учун қамалиб чиққанмисиз?” га ўхшаш саволларни олганман.

Университетга келганимда мени тезда пайқашди. Аввало интернетдан фойдаланишни ўргатди ўша “дўстларим” ( ўша йилларда ҳали бизда буни, интернетдан фойдаланишни кимдир ўргатиши керак эди), бир-бир таниша бошладим. Уларни таниб олишимга кўп вақт кетмади. Бирданига фаришталар ўрнига барча туйнуклардан ўғри-қароқчилару фоҳишалар чиқиб келгандай бўлганди ўшанда. Ўшанда барча китоблар менга панд берганини англадим.

Ўзбек жамиятида ижтимоий эркинликлар пайдо бўлиши “Михаил Горбачёв баҳори” билан боғлиқ. Худди ўша даврда зиёлилар қатлами миллатпарварлик ғоялари билан майдонга чиқишди, совет тузуми истибдодига қарши курашга сафланишди. Ўша кунларда барча бир мақсад йўлида бирлашган, ватан озодлиги учун якдил бўлишган эди. Кейин Собиқ Иттифоқ парчаланди ва республика мустақилликка эришди. Кейин маҳаллий элитамиз ҳокимият учун ўзаро курашга ўтиб кетишади. Сайлов бўлиб ўтади. Унда қарийб тенгма-тенг кураш кечиб, якунда ХДП ғалаба қозонади. Отамнинг хотираларига таянадиган бўлсак, янги ҳукумат раҳбари ўз рақобатчиларига яхшигина таклифлар билан мурожаат қилган, лекин улар келиша олишмаган. Ва кейин улар ўзини мухолифат деб эълон қилишган ва мамлакат ҳудудидан чиқиб кетишган. Ўшандан бошлаб ташқарида туриб, ичкаридаги умумий аҳвол ҳақида тинмасдан танқидий мулоҳаза ва муносабатларини билдириб келишади.

Менинг бугунги мурожаатим ўша ўзини мухолифат деб атайдиган сиёсий кучларга қаратилади. Биз аграр давлатдан индустриал давлатга ўтиш босқичида эдик. Жаҳон тажрибасидан аёнки, бу ҳолатда авторитар режимдан бошқачаси ўзини оқламаган. Улар шугина ҳақиқатни тушунишмади ёки тушунишни хоҳлашмади. Тан олиш керак, вақтида улар беқиёс хизматларни кўрсатишган, хусусан, ягона ўзбек тили давлат тили мақоми сифатида қабул қилиниши айнан уларнинг саъй-ҳаракатлари эвазига бўлган. Маориф тизимидаги илк ислоҳотлар учун ҳам шу зиёлиларимиздан миннатдор бўлсак арзийди. Шу жойида албатта лекинлар бошланади...

Аввало, бугун улар қаерда? Кимдир Туркияда, кимдир Буюк Британияда, яна аллақанчалар Европа ва Океанортининг турли ҳудудларига сочилиб кетишган.

Қайта-қайта демократия талаб қилишади постиндустриал давлатларда ўтирволишиб. Ахир у жамиятлардаги сиёсий тизимлар билан Осиё, Африка ёки Жанубий Америка шароитини солиштириб, орзуларга берилишда мантиқ борми?

Улар бугун кимлар билан ҳамкорлик қилишмоқда? Партияларнинг мавжудлигини таъминлашнинг ўзи учунгина талаб этиладиган неча-неча маблағларни қандай мавҳум ташкилотлар қандай мавҳум ниятлар эвазига бериб туришипти экан?..

Умуман уларда ўзларини сиёсий мухолифат деб аташ учун МАЪНАВИЙ ҲАҚ борми? Халқ билан елкадош бўлиб, халқ ичида юришмаган бўлишса, халқнинг дардини бирга баҳам кўришмаса, муайян истиқболли дастурларига эга бўлишмаса. Ахир қандай ишонмоқ мумкин уларга, ўз ғоялари учун фидойилик қила олишмаса? Керак бўлса келиш керак. Керак бўлса, зиндонларга ётиш керак. Керак бўлса, калтаклар еб, чидаш керак. Манделани эсланг, қанча чидаган!

Биз ҳам янги даврларда яшагимиз келади...

P/S: Биз тарафлардаги арақхўрларнинг "сиёсий савиясини ошириш"да ҳормай-толмай меҳнат қилаётган, ўзларини "оташин ватанпарварлар" ёхуд "муросасиз ўтюраклар" каби алламбало турфа мақомлар билан сийлашга жазм этган, "Озодлик" ёки "BBC" минбарларидан турли холис ва нохолис чиқишлар қиладиганлар эса илло-билло сиёсий мухолифат эмас! Улар шунчаки "вазифа бажарувчилар" ҳисобланишади. Бугун танқидий муносабатлари билан аййуҳаннос солишдан тинмаётган бу бандалар, эртага буюртмачиларнинг хоҳишларига биноан мақтовлар ёғдиришга ўтиб олишлари ҳеч гап эмас.

Тамаъгирлик тизими-1

Назаримда, жамиятимизда порахўрлик шу қадар чуқур илдиз отганки, энди унга қарши курашиш буткул бесамар бир ишга ўхшайди. Гўёки, девни шишасидан чиқариб юборишган ва энди уни қайтариб яна шишага киритиш амри маҳол, умуман иложсиз ишдир эҳтимол.

Мен бу гапларни бировдан эшитиб билган эмасман.

Ҳаётнинг бу зарурати билан илк бор тўқнаш келганимга ўн йилдан ошди. Қанча ошганини аниқ эслай олмаяпману, ўшанда Тошкентда навбатдаги портлашлар юз берган, шаҳарда фавқулодда вазият жорий қилинган, кўчада қимирлаган жон борки ушланиб, махсус юк уловларига ортилиб, тегишли жойларга олиб бориб ташланаётган кунлар эди. Ҳужжатларим жойида эди. Лекин шунга қарамай, бир катакка тиқиб қўйишди, тиқишганда ҳам ҳар хил қаланғи-қасанғилар орасига киритиб юборишди. Дардимни кимга айтардим? Пойтахтда фавқулодда ҳолат бўлса… Ҳаммаёқ тўс-тўполон. Табиийки, ўша хонада бир неча кунлаб қолиб кетишга чидай олмасдим. Иш шу билан хотималандики, бошлиқнинг кўнглини топиб, бор пулимни унга топширдим, майор эса протоколни йиртиб ташлади ва кетишимга ижозат берди.
Ундан кейин ҳам кўп маротабалаб милиция таянч пунктларида “меҳмон” бўлишга тўғри келган. Ҳар сафар ҳамёнимдаги муллажиринглар жонимга оро кирарди.

Ошна-оғайниларимнинг кўпчилиги иқтисодий фаолият билан (баъзилари ташқи иқтисодий фаолият билан ҳам) шуғулланишади. Уларнинг гапига қараб ҳукм қилинса, шундай таассурот ҳосил бўладики, бизда коррупция энг авж олган тизимлар – божхона ва солиқ идоралари. Лекин, ўзим ҳали гувоҳ бўлмаганим учун, бу бўйича ёзишни кейинроққа қолдираман.

Ахир шундоғам, қаёққа қараманг, ҳар тарафда – қинғир ишлар. Масалан, ҳарбий комиссарликни олайлик. Аниқ қанча билмайману, армиядан озод бўлиш учун қанчадир бериш керак. Пулнинг аниқ миқдори армияга бориши керак бўлган болани олиб қолиш қанчалик осон ёки қийинлигига боғлиқ. Агар илинадиган бирон томони бўлса, масалан, бирон касали бўлса, майли, армиядан қолдирадиган даражада жиддий касал бўлмаганда ҳам, бу иш арзонроққа битади. Агар ҳечқанақа баҳона-ю илинж бўлмаса, қимматроққа тушади. Бундан ташқари, пулнинг миқдори, таниш-билишчиликка ҳам боғлиқ. Бу омил анча енгилликлар бериши тайин. Шуниси аниқки, медкомиссия аъзолари ҳам, военкомат ходимлари ҳам, бажонидил пора олишади.

Олий ўқув юртларида эса бу ҳолат бошидан охиригача узлуксиз давом этади. Бу ерда ҳаммаси кириш имтиҳонларидан бошланади. Бунда пора беришнинг “улгуржи” ва “чакана” тарзидаги турлари бор. Дейлик, учта фандан имтиҳон топширишингиз керак. Улардан биттасини сотиб олса ҳам бўлади. Айтайлик, она-тили ва инглиз тилидан қўрқмайсиз, тайёргарлигингиз яхши, лекин тарихдан мазангиз йўқроқ, юрагингиз пўкиллаб турипти. Борасиз-да, фақат битта тарих учун ҳақини тўлайсиз. Бу “чакана” пора бериш ҳисобланади. Аммо пулни кимга берсам ишончли бўларкан деб, эшикма-эшик юргандан кўра, “улгуржи” тарзда ишни “бош порахўр” орқали битириб қўйган маъқулроқ. Бу йўл талаба бўлишни деярли кафолатлайди.

Танлов имконияти ўқишга киргандан кейин ҳам сақланади – ёки ўқишни, ёки пул тўлашни танламоқ мумкин.
Ҳозирги кунда давлат таълим тизимида уччига чиққан порахўр ва бу жинояти учун жазоланишни хаёлларига ҳам келтирмайдиган ўқитувчилар гуруҳи пайдо бўлган. Баъзи фаъкултетларда имтиҳондан пул бермасдан ўтиш – мислсиз ҳодиса ўлароқ қабул қилинади.
Фақат имтиёзлилар ва уддабуронлар қийналмаслиги мумкин. Отаси ёки бирон қариндош-таниши институтда ишлайдиган оғайнинг бўлса, ошиғим олчи деявер. Бир оғиз илтимос билан дарсларга қатнамасдан ҳам курсдан курсга ўтавериш мумкин. Албатта, бир оқибатли шахс сифатида миннатдорчилик билдиришни ҳам унутмаслик керак. Хоразмдан бўлсанг, яхши гуручдан олиб келишингни сўрашади, қашқадарёликлар “тандир” билан иш битиришади, водийликлар мавсумга қараб мева-сабзавотлар жамланмасини тортиқ этишлари мумкин, мен эса яхши конъяк совға қилишни ёки битта ош қилиб беришни маъқул кўраман. Бу пора эмас, яхшиликкка яхшилик қайтаришдир.
Лекин шундай эски авлод вакиллари ҳам борки, улар эски ямоқ шимда юрса юрадики, асло гапингга юришмайди. Бундай “бетаъсир” домлага ректорнинг ҳам илтимоси сариқ чақа, у кимнинг ўғли бўлишингдан қатъи назар, сендан сариқ чақа ҳам олмайди, неча баҳога муносиб бўлсанг, шу баҳойингни қўйиб беради. Бу вазиятда тутиладиган ягона чора, у бечоранинг кўзини шамғалат қилиб, янги ведомост тузиш ва пул деса кўнгли ийиб кетадиган, шу кафедрадаги бошқа ўқитувчини ишга солиш орқали муаммодан қутилиш бўлади.

Бизда ҳисоб-китобни бадани орқали қилмоқ деган ғаройиб шакл ҳам бор. Табиийки, бу асосан толиба қизларга тааллуқли бўлиб, бу жараён одатда тайёрлов бўлимидан бошланади. Тайёрлов бўлимига шундай қизлар ҳам келиб қоладики, бошларида ҳеч вақо йўқ бўлса ҳам ўқишга киришни исташади. Ўқитувчи уларни зимдан суриштира бошлайди – бундай қиз баҳо эвазига кўнишга иштиёқи борми, йўқми? Аксар ҳолларда қизалоқ ўқишга киришни танлайди. Лекин у билмайдики, ҳаммаси энди бошланади – кўнган қизлар ҳақидаги ахборот биринчи курсда дарс берадиган ўқитувчиларга етказилади. Агар қиз ўжарлик қиладиган бўлса, уни имтиҳонлардан ўтказмай қийнашади – нечук тайёрловда кўнган-у, энди тихирлик қилади. Шу тариқа бу тоифа қизлар ўқишни битириб кетгунларича керак одамнинг кўнглини олиб юришга мажбур ва маҳкумдирлар.
Мен бир воқеани эшитгандим – бир қизни ўқиш давомида кўзини очиришмайди, ҳар сафар имтиҳонлардан йиқитаверишади. Уни бир профессор ёқтириб қолган, қари туллак маъсумани йўлдан уришга уринган. Қиз унга айтадиганини айтиб, қувиб солади ҳар сафар. Сессиялардан “хвост” бўлиб, қайта топшириш билан ўтиб юради. Битирув асносида уни яна йиқитишади. Охир пировард қиз кўниб қутилипти…
Лекин кўпинча бунақа ишлар тинч-тотувлик билан ҳал бўлиб кетади – хоҳласанг – кўн, кўнмасанг, ана катта кўча, билганингни қилавер, эл қатори топшириб кўр.


Ҳозирча бизнинг ҳаётимизда шу ишлар содир бўлиб турипти. Аҳвол қачон ўзгаради билмайман. Тизимларни бу тариқа ифлосликлар зангдек чиритаётир. Мен бу гапни айтишга қўрқаман – бу иллатлар йўқотилмаса, бутун мамлакатнинг ўзи йўқ бўлиб кетиши мумкин. Ислоҳотларнинг самараларини кўришдан умидворман. Ҳеч бўлмаганда тангрининг марҳаматига умид қиламан.

Талабанинг талабномаси

Ўзбек талабалари жуда кўп ўқишади. Битта фандан ўқиш учун бериладиган адабиёт ва дарсликлар шу қадар кўп бўладики, (масалан, жаҳон-адабиёти курсини олайлик, бу фандан баҳо олиш учун бир семестр давомида антик даврдан бошлаб замонавий давр адабиётигача бўлган даврни ўрганиш, ҳар бир талаба алоҳида ҳолатда ўнлаб китобларни мутолаа қилиб чиқиши зарур бўлади. Аввалку яхши эди, бу дарс 4 семестрга тақсимланиши орқали анчайин енгиллик қилинарди),  бу нарса оддий мактаб ўқувчиларини жисмоний тарбия дарсида ўнлаб километр масофани чопишга мажбур қилишдай гап. Университетдаги,  хусусан, журналистика факулътетидаги 4 йиллик ўқиш мобайнида талабалар 60 дан ошиқ курс тинглашади (бир неча йил олдин бундан ҳам кўп эди), булардан 20 таси танланган асосий касбга бевосита алоқадор, қолган фанларни эса бошқа кафедра ўқитувчилари ҳам рўзғор тебратиши учун ўқишади ва зачўт ёпишади.

Талабалар, шунингдек, жуда кўп ёзишади. Катта-катта дафтарларни тўлдириб, ўқиб берилган маърузани кўчиришади. (Дафтар ва ручка ишлаб чиқарувчи ва устига қўйиб, факулътет биноси ҳудудида сотувчилик қилувчилар ҳам рўзғор тебратиши керак). Деярли барча назорат ишлари ёзма шаклда бўлади. Саволларга уйда жавоб топиб, ёзиб келиш ҳам мумкин. Навбатдаги мантиқсизлик шундаки, ҳамманинг ёзгани бир хил бўлсаям, баҳолар ҳар хил қўйилади негадур. Ва бу баҳолар ҳамманинг олдида эълон қилинади. Бу билан бировларнинг нафсониятига тегилаверади, тегилаверади, ҳеч қайсимиз бундай қилмасликни бир сўраб қўймаймиз. Ҳамманинг олдида мақташ ҳам, танбеҳ бериш ҳам зарар келтиришини барчамиз билсак ҳам. Қолаверса ўқиш ҳар кимнинг хусусий иши бўлса. Ҳамма нарса ўқитувчи хонасида яккама-якка муҳокама қилинишини жорий этиш ҳақида ўйлаб кўрсак бўларди. Сирасини айтганда профессор талабанинг ёлланган ишчиси ҳисобланиши, маъмурият эса улар ўртасидаги воситачи ўлароқ кўрилиши керак!
Бизнинг анчагина обрўли университетимизда ўқиш учун талаба йилига анча-мунча пул тўлайди. Ётоқхона учун ҳам алоҳида. Бундай маблағ сарфлаб қўйган талаба эса ўзига алоҳида эътибор кўрсатишларини талаб этишга ҳақли.

Факулътетимизда бир ўқитувчига ўртача 12-15 талаба тўғри келади. Дарслар 35-40 талаба жамланган хонада ўтиладики, ўқитувчига яқинлашиш мутлақо иложсиз ишга айланади. Ўқитувчининг бу пайтдаги ҳолатини концерт залидаги якка хонанда ҳолатига ўхшатаман.

Бугун ҳам дарсга бориб келдим. Орқадаги бир бурчакда мудраб ўтириб келдим. Умуман, олдиндагилар ҳам, ўртадагилар ҳам мудраб ўтирадиган дарслар эди ўзиям. Формам жойида бўлса бўлди уларга, контракт пулини тўлаб қўйсам бўлди уларга, синдириб қўйган партамни жойига қўйиб қўйсам бўлди уларга, нималар ўйлаётганим, нималар хоҳлаётганим, нималар қилаётганимни билишмайдиям, кутишмайдиям…